1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer>

Zeytinlik Tesis Edilmesi

1. Yeni Tesise Uygunluk Tespit Analiz

Tesis kurulacak yerin, iklim şartları ve toprak özellikleri yönünden zeytin yetiştiriciliğine uygun olması gerekir.

Bu nedenle, yıl içindeki sıcaklığın –(eksi) 7 °C’nin altına düşmediği ve 40 °C‘nin üstüne çıkmadığı yerler yeni tesis için tercih edilmelidir.

Ayrıca, tesis yeri yeterli bir kök gelişimi için en az 1 m. derinlikte toprağa sahip olması uygun olacaktır. Yeterli toprağın bulunmadığı yerlerde kök gelişimini ve beslenmeyi destekleyici ilave tedbirlerin gerekeceği unutulmamalıdır.

Bunun yanı sıra, tesisin kurulacağı toprağın diğer özelliklerinin de zeytin yetiştiriciliğine uygun olması gerekir. Eğer uygun değilse tesiste yetiştirilecek ağaçların gelişmesi ve verimliliği olumsuz etkilenir. Bu nedenle, tesis kurulacak arazideki 3 derinlik seviyesinden (0-30 cm, 30-60 cm. ve 60-90 cm) toprak örneği alınarak analiz ettirilir. Bu yapılan toprak analizi ile fidan dikimi gübrelemesi (temel gübreleme) için gerekli gübre çeşidi ve miktarı da tespit edilebilir.

2. Tesise Hazırlık Toprak İşlemesi

Toprağın drenajının sağlanması, kök gelişin derinliğindeki toprak mikrobiyel aktivitesinin ve organik madde miktarının arttırılmasına yönelik toprak dikimden önceki sonbaharda derince işlenmelidir. Toprak işleme 90-100 cm derinlikte olmalı ve mümkünse bütün tesis alanını, en azında fidan dikim sıralarını içine almalıdır. .

Ayrıca, toprağın çok ağır ve drenajın kötü olduğu yerlerde tüm araziye kaplayacak şekilde olduğu aralıklı olarak yaklaşık 1,5 m derinlikte drenaj sistemi kurulmalıdır. Drenaj isteminde yapılan kanallar açık kalabileceği gibi kapalı olanlarda materyal olarak kayalar, briket, künk ve delikli plastik borular kullanılabilir. Su geçirgenliği iyi olan yerlerde drenaja gerek olmayabilir.

Böylece, dikilecek fidanın kök bölgesindeki fazla su bulunması nedeniyle meydana gelebilecek kök çürüklüğü hastalığı kaynaklı fidan kurumaları önlenecektir. Ayrıca, dikilecek fidanın kök gelişimi ve toprağa yayılması kolay olacak, sonuçta fidanın ve ağacın gelişimi ve verimliliği iyi olacaktır.

Bu işlemlerin yanı sıra makine kullanımını kolaylaştırmaya yönelik yüzey tesviyesi yapılmalıdır.

Meyilli arazilerde kurulacak tesislerde ise toprağın ve suyun muhafaza edilmesi esas olmak üzere makineli tarımın daha yoğun kullanılabilmesi için meyil derecesine göre teraslama (sırt teras, kanal teras, seki teras, cep (sofa) teras) işlemleri yapılmalıdır. Teraslama işleminin örtü bitkisi temizliği yapılmadan gerçekleştirilmesi daha uygundur. Teraslama yapılmayan meyilli sahalarda örtü bitkisi yetiştirilmeli veya yabancı ot gelişmesine müsaade edilmelidir.

3. Çeşit Seçimi

En önemlileri aşağıda verilmiş olan bazı kriterler dikkate alınarak tesiste kullanılacak zeytin çeşidi tespit edilir.

Bunlar:

• Elde edilecek ürünün değerlendirme şekli (Yağlık, sofralık (yeşil, siyah, yeşil-siyah), yağlık-sofralık)

• Yetiştirilecek ağacın gelişmesi ve verimliliğinde etkili İklim şartlarının neden olabileceği riskleri önlemeye yönelik bölgeye iyi adapte olmuş çeşitlerin tercih edilmesi,

• Verime yatmada erkencilik,

• Kalıtsal özellik olarak periyodisite (alternans=az yılı,çok yılı olayı)’nin görülmemesi veya en düşük seviyede olması,

• Döllenme biyolojisi yönünden, tesis yeri civarında yetiştirilen çeşitlerle uyumlu olmalı, aksi halde tesise seçilecek ana çeşide ait fidan sayısının %5-10’u oranında uygun ilave bir tozlayıcı çeşidin dikilmesidir.

4. Dikim Sıklığı

Geleneksel olarak daha önce kurulmuş zeytinliklerde dekara dikilmiş olan ağaç sayısı 10-12’dir. Bu bahçelerde ağaç yükseklikleri 10 m.’ye kadar çıkabilmekte, üretim maliyetinin yüksek olması yanında birim alandan elde edilen ürünün kalite ve kantitesi düşük olmakta ve tarımsal uygulamalarda mekanizasyon yeterince kullanılamamaktadır.

Günümüzde ise; üretim maliyetinin düşürülesi ve birim alandan alınacak ürünün miktar ve kalitesinin yüksek olmasına yönelik entansif zeytin bahçeleri kurulmaktadır.

Ülkemiz koşullarındaki entansif olan yeni tesisler, dekara kurak koşullarda daha az ağaç olmak üzere 3mx6m, 3,5mx7m, 5mx5m, 6mx6m, 7mx7m., 6mx4m, 6mx5m, 5mx7m aralık-mesafelerine sahip 20-40 ağaç/da olarak kurulmaktadır.

Ancak, dünyada son yıllarda yeni kurulacak tesislerde sıra arası mesafenin makinelerin (traktör vs.) çalışabileceği şekilde 4-6 m olması, sıra üzerinin ise 1,5-2 m.’ ye kadar düşürülmek suretiyle dekarda 80-125 ağaç olması tavsiye edilmektedir. Son çalışmalarda ise 1.2mx2,4m aralık ve mesafelerle dekarda 340 civarında fidan ile ultra entansif plantasyonlar kurulmaktadır. Özellikle birim alana ait verimliliğin düşük olduğu ilk yıllarda daha yüksek verimin alınabileceği ve tekniğe uygun tarımsal uygulamalar ile verimliliğin sürdürülebileceği düşünülen bu tesislerde hasat da tamamen makine ile yapılabilmektedir.

Zeytin yetiştiriciliğindeki son gelişmeler dikkate alınarak ülkemizde kurulacak yeni tesislerde, sıra arası mesafenin üreticilerimizin sahip olduğu traktörlerin çalışabileceği şekilde 5-7 m., sıra üzeri mesafenin ise; sıra arası mesafenin yarısı kadar (2,5-3,5 m.) olmasının uygun olacağı söylenebilir. Bu durumda, tesiste dekardaki ağaç sayısı 80’e kadar yükseltilerek verimin düşük olduğu ilk yıllarda yüksek verim alınabilir. Ayrıca, bu tesislerde ileri ki yıllarda gerekirse (sık olduğunun düşünülmesi gibi durumlarda) sıra üzerinden ağaç köklenmek suretiyle sıra üzeri mesafe 5-7 m.’ ye çıkarılarak dekardaki ağaç sayısı 20-40 olacak şekle dönüştürülebilir. Sıra üzerinden çıkarılacak ağaçlar ise; yeni kurulacak tesislerde kullanılabilir. UZK’ nın Fas’ ta tesis ettiği gen bankasında ise sıra aralık ve mesafeleri 6mx5m ile tesis edilmiştir.

5. Dikim Şekli

Günümüzdeki zeytin yetiştiriciliğinde, yeni tesis kurulacak yerin iklimi, meyil durumu, toprak yapısı gibi değişik koşullar dikkate alınarak kare dikim, dikdörtgen dikim, üçgen dikim ve tesviye eğrilerine göre (kontur) dikim olma üzere şekilleri uygulanmaktadır.

Bunlardan kare, dikdörtgen ve üçgen dikim şekillerinde dikimler, sırasıyla arazideki kare, dikdörtgen ve eşkenar üçgen geometrik şekillerinin köşelerine yapılır. Ayrıca, dikdörtgen dikim şekli ara ziraat yapılması durumunda uygun olurken, üçgen dikimde kare dikime göre %15 daha fazla fidan dikilmekte ve ağaçlar çapraz bir durum gösterdiğinden özellikle meyilli alanlarda uygulanması toprak erozyonunun önlenmesine de katkı sağlayacağı için önemli olmaktadır.

Çok meyilli alanlarda tercih edilen kontur dikimde ise; sıralar meyildeki tesviye eğrilerine paralel olarak oluşturulur ve sıra araları eşit değildir. Sıra aralarının genişlediği kısımlarda aralara yeni sıralar oluşturacak dikimler yapılır.

Son yıllarda önerilen ve birim alandaki ağaç sayısının en yüksek miktarda olduğu tesislerde (50-80, hatta 125 ağaç/da) sıraların yönü meyilli alanlarda tesviye eğrilerine paralel (meyile dik), düz alanlarda ise ağaç tacının güneşten en yüksek oranda faydalanacak şekilde (kuzey-güney istikametinde) olması uygun olacaktır.

6. Dikim Yerlerinin İşaretlenmesi ve Çukurların Açılması

Yeni kurulacak tesise ait tespit edilen dikim sıklığı ve dikim şekline uygun olarak fidan dikilecek noktalar işaretlenir.

Daha sonra işaretlenen dikim noktaları merkezde olacak şekilde fidan çukurları açılır. Çukurların en az 50x50 boyutlarında ve 60-70 cm derinlikte olmalıdır. Ayrıca, ne kadar geniş çukur açarsak zeytinimizin o kadar hızlı gelişeceğini unutulmamalı.

Fidan dikim çukurları, çapa ve/veya kürek kullanılarak elle açılabileceği gibi özellikle sayının fazla olduğu durumlarda kuyruk milinden veya herhangi bir motor ile çalışan makinelerle veya kepçelerle açılabilir.

Çukurların yuvarlak yerine kare şeklinde olması tercih edilir. Yuvarlak şeklindeki çukurlarda dikim toprağının dışındaki daha sert yapıda olan toprak tabakasına dikilen fidanın köklerinin tümünün aynı anda fidanın gelişmesinde olumsuzluğa neden olabilir. Ayrıca, toprak burgusu ile açılan yuvarlak çukurlarda burgunun sıkıştıracağı çukur kenarındaki toprak tabakası fidan gelişmesinde gerilemeye, hatta ölüme neden olabilir. Kare şeklinde açılan çukurlarda bu olumsuzluklar olmayacaktır.

Bu durum dikkate alınarak çukurlar, çapa ve/veya kürek kullanılarak elle açılabileceği gibi özellikle sayının fazla olduğu durumlarda makine olarak kepçe veya toprak burgusu ile de açılabilir. Toprak burgusu ile açılan çukurlarda, dikimden önce kürek veya çapa ile çukur kenarları kare şeklini alacak şekilde düzeltme işlemi yapılması uygun olacaktır.

Fidan çukurlarının sonbaharda veya en azından dikimden 1 ay önce açılması uygun olur. Bunun mümkün olmadığı durumlarda dikimden önce çukurlar açılarak fidan dikimi yapılabilir.

7. Fidan Dikiminin Yapılması

Fidanın dikiminden sonraki ilk gelişim yıllarında besin ihtiyacını karşılayabilmek için dikim çukuruna temel gübreleme yapılmalıdır.

Yeni kurulan zeytinlik tesislerinde fidanları dikmeden önce toprak örnekleri alınarak analizlerinin yaptırılması ve önerilen dozlarda temel gübreleme uygulaması yapılmalıdır.

Toprak analizi yaptırma imkanının olmadığı durumlarda ise, dikim çukuruna ve aşağıdaki belirtilen gübreleme yapılmalıdır. Her dikim çukuruna;

- 1-2 kürek yanmış çiftlik gübresi,

-500 gr. Triple süper fosfat(%48),

-500 gr. Potasyum sülfat(%50) verilmesi uygundur.

Fidan çukuruna konulacak çiftlik gübresi zararlı ve hastalıklara karşı ilaçlanmalıdır. Ayrıca gereksinime göre Bor vb gibi iz elementler, Kireç veya Kükürt gibi Ph düzenleyici ve bitki besleyici elementler takviye edilmelidir.

Fidanlar, toprak seviyeleri bahçenin toprak seviyesinden 5-10 cm. derine ve aşılı olanlarda aşı noktaları dışarıda kalacak şekilde dikilmelidir.

Tüplü fidanların dikiminin, ilkbahar don tehlikesi olan bölgelerde (Tariş zeytin bölgelerinden Menemen’in kuzeyindeki alanlarda) don tehlikesi geçtikten sonra başlayıp Eylül ortalarına kadarki vegetasyon döneminde, ilkbahar don tehlikesinin olmadı yerlerde ise (Menemen’in güneyindeki Tariş zeytin bölgelerinde) yıl içindeki her dönemde yapılabilir.

Topraksız haldeki turplu fidanlar ise; toprağın donuk olmamasına dikkat edilerek Ekim-Mart ayları arasındaki dönemde dikilebilir.


Fidanların dikimi sırasında, çukurun fidanın konacağı kısma kadar ki dip kısmına potasyum ve fosforlu gübreler, hayvan gübresi ve üst toprak iyice karıştırılarak veya bir kat gübre bir kat toprak şeklinde konur (Resim 3). Bunların üstüne fidan kökünün gübre ile direkt teması önlemek için bir miktar toprak konur. Tüplü fidan torbalarından tutularak çukurların yanına getirilir. Toprağı dağıtılmadan fidan tüpten çıkartılır ve çukurun ortasına konur (Resim 4).

Dikilecek fidan topraksız turplu fidan (dikme) ise, turp kısmında kök temizliği yapılarak çukurun ortasına konur.

Daha önceden çıkan alt toprak veya tercihen civardan alınan üst toprak ile kalan dikim gübreleri karıştırılıp kenar boşluklar doldurularak sıkıştırılır. Bu işlem sırasında gübrelerin topaklı halde olmamalısına dikkat edilerek toprakla homojen şekilde karıştırılmalıdır. Sıkıştırma işlemi iki seferde yapılır. Önce çukur yarı dolu iken sonra tam dolu iken iyice toprak sıkıştırılır Bu işlem yapılırken fidanın hakim rüzgar yönünde ortalama 1,5 m. boyunda herek dikilerek fidanla birlikte sıkıştırılır (Resim 5, Resim 6).

Topraksız turplu fidanlarda herek gerekmeyebilir.

Daha sonra dikilen fidanda, toprak seviyesinden 50 cm yüksekliğe kadarki kısmın tek gövdeli olması ile bu yükseklikteki gövdeden çıkan sürgünlerin uçlarını kesilmesi şeklinde budama uygulanıp, fidan gövdesi dik olacak şekilde 2-3 noktadan gevşek olarak hereğe bağlanır. Fidan bağı gövdeyi ezmeyecek genişlikte (kalınlıkta) olmalı ve esnek olanlar tercih edilmelidir. (Resim 7, Şekil 1)

Herek gerektirmeden topraksız turplu halde dikilmiş fidanlarda ise yeşil aksamın olması durumunda yaprak alanını azaltmaya yönelik budama uygulanır.

Kalan toprakla fidanın çevresine çukurların açıldığı genişlikte çanak yapılıp dikim toprağının sıkışması ve fidan köklerinin toprakla yeterli temasının sağlanması için mutlaka can suyu (en az 25-30 litre) verilir (Resim 8).

8. Fidanların bakımı

Fidanların dikilmesinden itibaren şekil budamasının yapılmasına kadarki bakımları konusunda, fidanların verimsiz döneminin kısaltılması ile verimliliği en yüksek seviyede ağaç oluşturmak için uygulanacak şekil budamasına ağacın hazırlanmasına yönelik aşağıdaki tarımsal uygulamaların yapılması uygun olacaktır.

Budama konusunda ülkemizdeki üreticiler tarafından şekil budaması yapılıncaya kadar yapılan uygulanmaların;

• Fidanların hiç budanmadan serbestçe gelişmesi,

• Fidanların tek gövdeli gelişmesine yönelik seyreltme budaması ve 50 cm.’ye kadarki gövdeden çıkan sürgünlerin dipten kesilerek çıkarılması,

• Fidanların tek gövdeli gelişmesine yönelik seyreltme budaması ve 50 cm.’ye kadarki gövdeden çıkan sürgünlerin boyuna gelişmesini önlemeyecek uç alma budaması uygulanması

gibi farklı şekillerde yapıldığı görülmektedir.

Bu yöntemlerden birincisinde hiç budama yapılmadığı için toprak seviyesine yakın noktalardan çıkan sürgünler, üst kısımlardan çıkan sürgün ve dallarla rekabete girebilirler, suyun yetersiz olduğu koşullardan en az etkilenecek şekilde toprağa yakın olmalarının da avantajıyla hızlı gelişerek kalınlaşabilir ve üst kısımlardaki sürgünleri baskılayarak gelişmelerini zayıflatabilirler. Bu durumda, çok gövdeli bir hale gelen fidanın boyu olması gerekenden kısa olabileceği gibi alt dalların hava sirkülasyonunu önlemesi ile bazı hastalıklar (Halkalı Leke Hastalığı vs.) ve zararlılar (kara koşnil) için uygun nemli koşullar oluşabilir. Ayrıca, yapılacak şekil budaması sırasında dalların seçiminde zorluk yaşanabilir ve kalınlaşmış alttaki dallar kesilirken geniş yaralar oluşabilir. İspanya’ da mekanik hasada uygun olarak tek gövdeli olarak dikilen fidanlar dikimden itibaren küçük müdehalelerle budanır ve 1.20 m2 den taçlandırılır. Bu şekil budaması bir haç ile benzeştirilir.

İkinci budama yönteminde, 50 cm yüksekliğe kadarki gövde kısmından çıkan sürgünlerin dipten çıkarılması ile fidandaki yaprak alanı, dolayısıyle fotosentez alanı azalacağı için fidanın gelişmesi olumsuz etkilenebilir ve fidanda fizyolojik bir tepki olarak gövdenin güneş gören kısımlarından uyur gözler sürerek kesilen sürgünlerin yerine yenilerini oluşturabilirler. Bu durumda, budama maliyetinin artması yanında fazla miktarda kesilen sürgünler nedeniyle gövdede oluşan yara miktarı da yüksek olabilir.

Üçüncü budama uygulaması ise; ilk iki görüşteki olumsuzlukların görülmeyeceği düşünülerek yeni dikilen fidanlara şekil budaması uygulanıncaya kadar yapılabilecek en ideal budama olduğu söylenebilir. Bu budama şeklinde, sadece fidanın toprak seviyesinden 50 cm. yüksekliğe kadarki kısmında budama yapılmaktadır. Bu budama sırasında, fidanı tek gövdeli hale getirmeye yönelik dipten kesilerek seyreltme budaması ile bu yükseklikteki gövde kısmından çıkan sürgünlerde uç alma budaması uygulanmaktadır. Böylece, uçları alınan sürgünlerin uzaması engellenip yana (enine) doğru sürgünler oluşturması ve büyümesi teşvik edilebilir. Uçları kesilmiş sürgünlerden çıkan bu yan sürgünler gövdeyi kuşatıp gölge oluşturarak uyur gözlerden yeni sürgün oluşmasının azalmasına veya hiç olmamasına neden olabilir. Ayrıca, uçları kesilen sürgünlerde de yaprak olacağı ve kesilen sürgün uçları ile kayda değer yaprak azalması olmayacağı için fidanın gelişmesi olumsuz etkilenmeyebilir. Bu durumda, fidanda ana dalları oluşturacak sürgünler serbestçe ve daha hızlı bir gelişme gösterebilir. Ayrıca, fidanın üst kısmında gelişen ana dallar, alt kısımdaki uçları kesilmiş sürgünlere muhtemelen ikinci yıldan itibaren gölge oluşturarak onların zayıflamalarına veya kurumalarına neden olabilir. Böylece, şekil budaması sırasında uçları kesilmiş olan zayıflamış veya kurumuş sürgünlerin dipten çıkarılması ile gövdede oluşacak yara miktarı da en az seviyede olabilir. Ayrıca, fidanın gelişmesi ve taç büyüklüğü en yüksek seviyede olacağı için verimliliği de en üst düzeyde olabilir.

Gübreleme konusunda ise; fidanların beslenmesinin dikim sırasında uygulanan temel gübrelemeden sonra da toprak ve yaprak analizlerine göre takip edilerek gübreleme yapılması uygun olacaktır. Ancak, bunun yapılamadığı durumlarda fidanlara 1. yılın sununda 100 gr. Amonyum sülfat, 2. yıl 200 gr. Amonyum sülfat, 3. yıl 500 gr. Amonyum sülfat gübrelemeleri verilebilir. Ayrıca, vegetasyon içinde gerek tek başına gerekse hastalık ve zararlılara karşı yapılacak ilaçlamalar ile yapraktan da gübreleme yapılabilir.

Ağaçlar ürüne yattıktan sonra ve mahsul döneminde de yaprak ve toprak örnekleri alınarak gübre uygulamalarına devam edilmelidir.

Fidanların sulanması, ülkemiz koşullarında özellikle sıcaklığın yüksek, yağışın ve topraktaki su miktarının en düşük seviyede olduğu Mayıs-Eylül ayları arasındaki dönemde yapılabilir. En iyi sulama yöntemi damla sulama olmakla birlikte tesis maliyetinin yüksekliği ve fidanların ilk yıllarındaki verimsiz dönemde yapılan diğer maliyetlerde dikkate alınarak tercih edilemeyebilir. Damla sulamanın kurulamadığı durumlarda ilk yıl çanak usulü ve ikinci yıldan itibaren genel olarak fidan tacının kenarlarını hedef alacak karık usulü sulama uygun olabilir. Ayrıca, çanak usulü sulama ile ilk yıllarda verilen bol su toprak derinliklerine kadar işleyerek fidan köklerinin bu derinliklerde gelişmesine ve yayılmasına da katkı sağlayabilir ve bu durumun da fidanın ileriki yıllarında susuz koşullara dayanmasına yardımcı olacağı düşünülebilir. Diğer yandan suyun bol, toprak geçirgenliğinin çok yüksel olduğu kumlu arazilerdeki fidanların arasına salma sulama da yapılabilir.

Verilecek su miktarı ise; sulama sıklığı, hava sıcaklığı, su kaynağı, toprağın yapısı ve meyil durumu gibi faktörlere göre değişebilmekle birlikte normal şartlarda çanak usulü sulamada bir defada fidan başına 20-25 gün aralıkla ortalama 1. yıl 25-30 kg., 2. yıl 35-40 kg., 3. yıl ise 45-50 kg su verilmesi uygun olabilir.

Toprak işleme ise fidanlıktaki yabancı otları yok etmek, buharlaşma ile su kaybını azaltmak, büyük ölçüde suyu toprakta tutmak ve muhafaza etmek amacıyla yapılmaktadır. Ayrıca, zeytinin yüzeysel kök sistemi nedeniyle toprak işlemenin derinden yapılmaması gerekir.

Bu amaç doğrultusunda kış dönemindeki yağmur sularının en yüksek miktarda toprağa girerek depolanmasına yönelik fidan kök bölgesinin dışından (fidan taç izdüşümünün 1-2m dışından) geçecek şekilde sonbaharda veya toprağın tavda olduğu kış dönemi içinde dipkazan (sub-soil) aleti ile toprak derin şekilde işlenebilir. Bu işleme meyilli yerlerde tesviye eğrilerine paralel (meyil yönüne dik) istikamette fidanın iki yönünden geçecek şekilde, düz arazilerde ise; doğu-batı ve kuzey-güney istikametlerinde olmak üzere fidanın dört yönünden geçecek şekilde yapılmalıdır.

Bu konuda, özellikle sürgünlerin kışa pişkinleşerek girmesini teminen sonbaharda yapılacak ilaçlamalarda potas içeriği yüksek yaprak gübreleri uygulanması önemli olmaktadır.